De geopolitiek van datastandaarden: wat er in Europa wordt beslist en waarom het ertoe doet

Na een klik wordt de video vanaf YouTube geladen in de modus voor verbeterde privacy. U kunt hem ook op YouTube bekijken.

Waarom datastandaarden geopolitiek zijn

Knut Blind, coördinator van StandICT_eu, opende de sessie met een eenvoudig idee: datastandaarden zijn niet langer een puur technische kwestie. Ze bepalen of er een digitale interne markt voor data komt, of Europa zijn digitale soevereiniteit behoudt en of er genoeg betrouwbare data is om kunstmatige intelligentie te trainen en te gebruiken.

Het EU-kader: van meer data naar kwaliteitsdata voor AI

Camila Kawa · DG CONNECT, Europese Commissie

De Europese datastrategie van 2020 wilde meer data beschikbaar maken. Met de strategie voor een Data-unie verschuift de focus: nu gaat het erom hoogwaardige data te ontsluiten om AI-systemen te trainen en te laten werken. De Commissie werkt op drie fronten:

• Toegang tot kwaliteitsdata: het probleem is niet alleen volume, maar ook kwaliteit en betrouwbaarheid (instrumenten voor kwaliteitsborging, synthetische data en standaarden).
• Vereenvoudiging van regels: het voorstel Digital Omnibus zou de kern van de Datagovernanceverordening, de Open-datarichtlijn en de Verordening vrij verkeer van niet-persoonsgebonden gegevens onderbrengen in de Dataverordening (Data Act). Daarbij horen modelcontractvoorwaarden en een juridische helpdesk voor de Data Act.
• Internationale dimensie: de soevereiniteit van Europese data beschermen en tegelijk aansluiten bij ecosystemen van gelijkgezinde landen.

De gemeenschappelijke Europese dataruimten vormen de brug tussen de datastrategie en de AI-strategie. Tot de meest volwassen rekende zij die voor kankerbeelden, gestart in 2023, die tientallen datasets verbindt en in 2027 meer dan 60 miljoen geannoteerde beelden wil halen, plus die voor genomica en taal. Toerisme, vaardigheden, de Green Deal, energie en landbouw volgen.

Er lopen twee normalisatieverzoeken: een kader voor betrouwbare datatransacties ter ondersteuning van artikel 33 van de Data Act, en een over datakwaliteit, met kwantitatieve maatstaven zoals volledigheid, nauwkeurigheid en dekking.

Snellere normen: de herziening van Verordening 1025/2012

Carlos Rodríguez · DG CONNECT, Europese Commissie

De Commissie stelt voor het Europese normalisatiesysteem te moderniseren met drie doelen: de ongeveer zes jaar die een geharmoniseerde norm nu kost terugdringen, wat onverenigbaar is met het tempo van AI; deelname voor het mkb makkelijker maken en rechtszekerheid bieden bij toegang tot geharmoniseerde normen; en de Europese aanwezigheid in internationale organen versterken, zodat andere machten niet alleen de koers bepalen.

Betrouwbare datatransacties en het ‘dataproduct’

Sebastian Steinbuss · voorzitter van CEN/CENELEC JTC 25 ‘Data’

Dit is het meest praktische deel van het webinar. De norm voor betrouwbare datatransacties (Trusted Data Transactions) heeft drie delen: concepten en terminologie (gepubliceerd), betrouwbaarheidseisen (goedgekeurd) en interoperabiliteit (in de eindfase om geharmoniseerde norm te worden). Vertrouwen berust op het automatisch afstemmen van de vereiste beleidsregels op de verifieerbare claims die elke partij voorlegt.

De norm onderscheidt wie verantwoordelijk is voor een transactie en welke software namens wie optreedt (bekijk de uitleg vanaf 24:26):

• Verantwoordelijke rollen: de houder van de datarechten, die beslist hoe en aan wie data wordt overgedragen; de dataproducent (een sensor, een apparaat, een systeem); de dataleverancier en de datagebruiker.
• Ondersteunende rollen: data-intermediairs en governance-autoriteiten.
• Technische actoren: de agents van elke deelnemer, die metadata beheren, het contract onderhandelen en de overdracht uitvoeren.
• Faciliterende diensten: catalogus, vindbaarheid en vertrouwensdiensten die credentials uitgeven en controleren.

De eenheid van uitwisseling is niet ruwe data, maar het dataproduct: de data samen met metadata over versie, herkomst en afstamming, de gebruiksvoorwaarden (licenties, toestemmingen, verplichtingen en verboden), het datamodel en het serviceniveau. Het wordt beheerd gedurende de hele levenscyclus, van publicatie en onderhandeling tot uitfasering.

Daarbij komen een volwassenheidsmodel met zes dimensies (governance, business, juridische naleving, interoperabiliteit, datacontrole en vertrouwen) en de Overeenkomst van Wenen met ISO/IEC JTC 1/SC 38, zodat deze vertrouwenskaders parallel als wereldwijde normen worden aangenomen.

Semantiek en contextafhankelijke kwaliteit: ETSI TC DATA

Diego López · voorzitter van ETSI TC DATA

ETSI richtte in 2025 een technisch comité op om zijn werk rond data te bundelen, met drie groepen: informatiemodellen en semantiek, data-infrastructuur en sectortoepassingen (zeevervoer, landbouw, 5G-Advanced en 6G). Belangrijke bouwstenen zijn de ontologie SAREF, zodat data uit verschillende sectoren elkaar begrijpen, en het protocol NGSI-LD voor het beheren en uitwisselen van contextinformatie. Een boodschap om te onthouden: datakwaliteit is niet absoluut; ze hangt af van het gebruik. Daarom worden maatstaven gedefinieerd die bij de bron verifieerbaar zijn, zodat elke afnemer kan beslissen of de data geschikt is.

Van open source naar ISO: de route van IDSA

Silvia Castelli · International Data Spaces Association

IDSA vertrekt niet vanuit theorie, maar vanuit de meer dan 200 dataruimten die het volgt. De cyclus: behoeften vaststellen in echte implementaties, open specificaties schrijven in de groep Eclipse Data Spaces, die testen met echte componenten zoals Eclipse Dataspace Components of Tractus-X, en ze via de PAS-procedure naar ISO brengen. Zo ontstonden het Dataspace Protocol (DSP), zodat connectoren elkaar begrijpen, en het Decentralized Claims Protocol (DCP) voor identiteit en credentials. Er blijven hiaten: ontologieën om naleving van gebruiksbeleid te bewaken, digitale productpaspoorten en metadata die interoperabel is tussen sectoren en landen.

Wat elke dataruimte minimaal moet spreken

Daniel Alonso · BDVA, Data Spaces Support Centre

Het DSSC gaat een tweede fase in, gericht op opschalen en echte impact. Na het bekijken van 130 standaarden beveelt het drie gemeenschappelijke W3C-pijlers aan: ODRL voor gebruiksbeleid, verifieerbare credentials voor identiteit en DCAT om catalogi te beschrijven. Hij kondigde ook de European Data Spaces Awards aan, die worden beoordeeld met het volwassenheidsmodel van CEN/CENELEC.

Kan Europa zijn model exporteren?

In het slotpanel vroeg Knut Blind of er een ‘Brussels effect’ voor data komt. Steinbuss antwoordde: technisch ja, want de protocollen werken overal hetzelfde, maar organisatorisch niet vanzelf, omdat elke regio soevereiniteit anders opvat. López zag de kans om Europese principes tot een keurmerk voor kwaliteit en vertrouwen te maken, zoals bij de AVG. Castelli wees erop dat het digitale productpaspoort niet werkt zonder afspraken over standaarden met Aziatische fabrikanten. Alonso benadrukte dat de samenwerking met ISO en W3C juist bestaat om te voorkomen dat Europa zich isoleert.